Tiễn ông Táo, rồi nhóm bếp luộc bánh chưngSee off the Kitchen Gods, then light the fire

Người Hà Nội đếm ngày Tết không bằng lịch treo tường. Họ đếm bằng mùi khói hương chiều 23 tháng Chạp, bằng những chậu cá chép đỏ bày dọc đường ra Hồ Tây, và bằng lúc nồi bánh chưng đầu tiên được bắc lên bếp.Hanoians don’t count down to Tết with a wall calendar. They count by the smell of incense on the 23rd of the last lunar month, by the basins of red carp lined up along the road to West Lake, and by the moment the first pot of bánh chưng goes on the fire.

Hai ông, một bà, và một đống rơmTwo men, one woman and a haystack

Chuyện kể rằng ngày xưa có đôi vợ chồng nghèo là Trọng Cao và Thị Nhi. Nghèo quá thì sinh cãi vã, Thị Nhi bỏ đi, về sau lấy Phạm Lang. Nhiều năm sau, Trọng Cao đi ăn xin, tình cờ gõ đúng cửa nhà người vợ cũ. Thị Nhi nhận ra chồng xưa, thương mà mời vào, rồi sợ chồng mới về bắt gặp nên giấu Trọng Cao trong đống rơm sau bếp.The story goes that long ago there was a poor couple, Trọng Cao and Thị Nhi. Poverty brought quarrels, and Thị Nhi left, later marrying a man named Phạm Lang. Years afterwards Trọng Cao, now a beggar, happened to knock on his former wife’s door. She recognised him, took pity and let him in, then, afraid her new husband would find him, hid him in the haystack behind the kitchen.

Tối ấy Phạm Lang đốt rơm lấy tro bón ruộng. Trọng Cao chết trong lửa. Thị Nhi thương chồng cũ, lao vào theo. Phạm Lang thương vợ, cũng lao vào nốt. Ngọc Hoàng cảm cái tình của cả ba, cho họ làm Táo Quân, giữ bếp lửa cho mọi nhà. Vì thế mâm cúng ông Táo bao giờ cũng có hai mũ ông, một mũ bà.That evening Phạm Lang burned the straw to make ash for his fields. Trọng Cao died in the fire. Thị Nhi, grieving her first husband, threw herself in after him, and Phạm Lang, grieving his wife, followed. Moved by the love of all three, the Jade Emperor made them the Kitchen Gods, keepers of every family’s hearth. That is why the offering always holds two men’s hats and one woman’s.

Mỗi năm đến 23 tháng Chạp, các ông bà Táo cưỡi cá chép về trời, kể với Ngọc Hoàng chuyện một năm của gia đình: ai chăm chỉ, ai nóng tính, ai hay về muộn. Người Hà Nội mua cá chép đỏ để tiễn, cúng xong mang ra Hồ Tây thả, cách quán chỉ một quãng đi bộ. Chiều hôm ấy mặt hồ lấp lánh những chiếc vây đỏ.Every year on the 23rd of the twelfth lunar month, the Kitchen Gods ride carp up to heaven to tell the Jade Emperor about the family’s year: who worked hard, who lost their temper, who kept coming home late. Hanoians buy red carp to carry them, and after the offering they release the fish into West Lake, just a short walk from the house. That afternoon the water flickers with red fins.

Bếp lửa nhà nào cũng có người giữ. Ở quán này, bếp than đỏ lửa mỗi ngày, nên ông Táo chắc có nhiều chuyện để kể.Every hearth has someone keeping watch. At this house the coals glow every day, so the Kitchen Gods must have plenty to report.

Chiếc bánh vuông của hoàng tử nghèoThe poor prince’s square cake

Tiễn ông Táo xong là đến lúc gói bánh. Chuyện bánh chưng còn xưa hơn nữa, từ thời vua Hùng thứ sáu. Vua muốn truyền ngôi, bảo các hoàng tử ai tìm được món lễ ý nghĩa nhất dâng tổ tiên thì người ấy nối ngôi. Các anh lên rừng xuống biển tìm sơn hào hải vị. Lang Liêu, người con thứ mười tám, mồ côi mẹ và nghèo nhất, chỉ có lúa gạo quanh nhà.Once the Kitchen Gods are on their way, it’s time to wrap the cakes. The story of bánh chưng is older still, from the time of the sixth Hùng King. Wanting to choose an heir, the king told his sons that whoever brought the most meaningful offering for the ancestors would take the throne. The older princes searched mountains and seas for rare delicacies. Lang Liêu, the eighteenth son, motherless and the poorest of them all, had only the rice around his home.

Một đêm, Lang Liêu mơ thấy thần nhân bảo rằng trong trời đất không gì quý bằng hạt gạo. Chàng lấy gạo nếp, đỗ xanh, thịt lợn, gói bằng lá dong thành chiếc bánh vuông tượng trưng cho đất, và giã xôi thành chiếc bánh tròn tượng trưng cho trời. Vua nếm, hiểu ý, và truyền ngôi cho Lang Liêu. Từ đó Tết nào cũng có bánh chưng.One night a spirit came to him in a dream and said that nothing under heaven is more precious than rice. He took sticky rice, mung beans and pork, wrapped them in dong leaves into a square cake for the earth, and pounded rice into a round cake for the sky. The king tasted them, understood, and gave Lang Liêu the throne. Every Tết since has had bánh chưng.

Một đêm trước cửa quánOne night at our front door

Luộc bánh chưng không vội được. Lửa phải đều, nước phải luôn ngập bánh, và phải có người thức canh mười mấy tiếng. Thế là bạn bè, khách quen, mấy anh em chơi xe ghé qua, kéo ghế ngồi quanh bếp củi trước cửa quán, rót một ly, kể chuyện năm cũ.You cannot rush bánh chưng. The fire has to stay even, the water has to cover the cakes, and someone has to sit up for ten hours or more. So friends, regulars and the bike crew drop by, pull up a chair around the wood fire at our door, pour a glass and tell the year’s stories.

Gần sáng, bánh được vớt ra, ép cho ráo nước. Chiếc đầu tiên đặt lên mâm cúng ngoài sân. Vàng, chú chó Cộc Bắc Hà của quán, nằm ngủ ngay bên dưới, như thể nó cũng vừa thức trắng cùng mọi người. Năm nào chúng tôi cũng nói sẽ làm ít thôi. Năm nào nồi bánh cũng đầy hơn năm trước.Near dawn the cakes come out and are pressed dry. The first one goes on the offering table in the yard. Vàng, the house’s Bắc Hà bobtail, sleeps right underneath, as if Vàng had stayed up with everyone too. Every year we say we will make fewer. Every year the pot is fuller than the last.

Đọc thêm: Công thức của ông bàRead next: Our grandparents’ recipes

— Lợi Jà, chủ quán— Loija, the owner